Krakowska Akademia Neurologii Sp. z o. o.
Centrum Neurologii Klinicznej
ul. Ariańska 7/3
31-505 Kraków

Według obowiązujących obecnie zasad funkcjonowania publicznej służby zdrowia w Polsce decyzję o skierowaniu chorego do lekarza specjalisty podejmuje lekarz rodzinny lub inny tzw. lekarz pierwszego kontaktu. W niepublicznej służbie zdrowia decyzję w tej sprawie może podjąć sam chory, uprawniony członek rodziny lub opiekun. Kiedy warto zwrócić się o poradę do neurologa bez skierowania od innego lekarza? Odpowiedź na to pytanie nie może być pełna ani jednoznaczna. W wielu przypadkach odczuwane dolegliwości mogą być wywołane przez różne choroby, leżące w zakresie różnych specjalizacji. Na przykład, zawroty głowy mogą być wywołane chorobą ucha, i wtedy właściwym specjalistą jest laryngolog, chorobą układu nerwowego – neurolog, przyjmowanymi lekami – specjalista, który zlecił takie leczenie. Za zawroty głowy mogą być odpowiedzialne jeszcze inne choroby, leżące w zakresie innych specjalności medycznych. Dla ułatwienia podjęcia decyzji o zwróceniu się do neurologa zebrano poniżej najczęstsze dolegliwości, które mogą być wywołane chorobami układu nerwowego i podzielono je na grupy w zależności od stopnia pilności konsultacji i jej miejsca. Jest to jedynie autorska propozycja nie wyczerpująca wszystkich możliwych w życiu sytuacji zdrowotnych. Ze względu na wielość i różnorodność dolegliwości, z których nie każda da się określić jako objaw konkretnej choroby, stworzenie pełnej ich listy nie jest możliwe.

Dolegliwości, które powinny być powodem wezwania pogotowia ratunkowego lub szybkiego przewiezienia chorego do szpitalnego oddziału ratunkowego lub izby przyjęć szpitala z oddziałem neurologicznym:
•    nagła całkowita utrata przytomności, nawet krótkotrwała, która wcześniej się nie zdarzała (podejrzenie napadu padaczkowego w przebiegu rozwijającej się choroby układu nerwowego, omdlenia, hipoglikemii, czyli znacznego spadku stężenia glukozy we krwi, w przebiegu cukrzycy i wielu innych chorób wymagających szybkiego leczenia);
•    nagłe zaburzenie świadomości lub przytomności prowadzące do pogorszenia kontaktu z chorym, stan nadmiernej senności, dezorientacji, nagłe wystąpienie omamów i urojeń (podejrzenie zapalenia mózgu i wielu innych ostro przebiegających chorób mózgu);
•    nagłe wystąpienie niedowładu (osłabienie siły mięśniowej) kończyny lub kończyn, a także twarzy, zwykle po jednej stronie (podejrzenie udaru mózgu);
•    nagłe wystąpienie wyraźnego zmniejszenia czucia lub przeczulicy na kończynie lub kończynach po jednej stronie ciała (podejrzenie udaru mózgu);
•    nagłe wystąpienie zaburzeń widzenia, słuchu, równowagi, zaburzeń mowy, połykania, chodzenia lub innych funkcji mózgu (podejrzenie udaru mózgu);
•    nagły silny ból głowy, którego charakter jest inny niż występujący do tej pory (podejrzenie krwotoku podpajęczynówkowego);
•    uraz głowy, któremu towarzyszyła utrata świadomości, nawet krótkotrwała, oraz niepamięć tego okresu (podejrzenie wstrząśnienia lub stłuczenia mózgu, konieczna obserwacja innych następstw urazu);
•    ból głowy, niezależnie od jego nasilenia, który wystąpił bezpośrednio lub w kilka godzin, dni, a nawet tygodni, po urazie głowy z utratą przytomności lub bez (podejrzenie krwotoku pourazowego);
•    nagłe wystąpienie zaburzeń równowagi z niemożnością prawidłowego chodzenia i upadkami, niezależnie od współistniejących lub nie zawrotów głowy (zagrożenie upadkiem i jego konsekwencjami).

Dolegliwości, które powinny być powodem pilnej konsultacji neurologicznej:
•    szybkie pogarszanie się pamięci, orientacji, koncentracji uwagi, a także poprawności myślenia, zdolności planowania i wykonania zadań, z którymi dotychczas chory radził sobie dobrze, narastające w ciągu dni lub tygodni (podejrzenie zagrażającej życiu, szybko postępującej choroby mózgu);
•    powtarzające się, nawet niecałkowite, krótkotrwałe utraty przytomności czy świadomości, które nie zostały w pełni zdiagnozowane (podejrzenie padaczki);
•    nawet niewielkie zamącenie świadomości, a także omamy i urojenia, u osób bez wywiadu co do chorób psychicznych, szczególnie u osób starszych (podejrzenie różnych chorób mózgu wymagających szybkiego leczenia);
•    szybko narastające (w ciągu dni lub tygodni) różne objawy nieprawidłowej funkcji układu nerwowego, takie jak: osłabienie mięśni, wzmożona męczliwość mięśni, spowolnienie ruchowe, niedoczulica, zaburzenia widzenia, słuchu, węchu, smaku, równowagi, mowy, połykania, chodu i inne (podejrzenie postępującej choroby układu nerwowego);
•    narastający pod względem nasilenia lub częstotliwości w ciągu tygodni lub miesięcy ból głowy (podejrzenie guza mózgu);
•    jednostronny ból twarzy, któremu towarzyszą inne objawy ruchowe lub czuciowe na twarzy lub po wykluczeniu choroby stomatologicznej (choroby zębów, przyzębia, stawu skroniowo-żuchwowego i inne) i laryngologicznej (zapalenie zatok, choroby nosa, gardła i krtani) (podejrzenie choroby lub uszkodzenia jednego lub kilku nerwów czaszkowych);
•    silny ból lub wyraźne pogorszenie bólu szyi, karku, pleców, lędźwi i krzyża, a także kończyn, jeżeli jego przyczyna nie została określona w odpowiedni sposób przez innego lekarza lub jeśli wdrożone leczenie przeciwbólowe nie jest skuteczne (podejrzenie uszkodzenia korzeni, splotów lub nerwów).

Wszystkie inne dolegliwości, których przyczyny upatruje się w chorobach układu nerwowego mogą być przedmiotem konsultacji neurologicznej w trybie zwykłym.
W szczególności należą do nich:
•    bóle głowy i twarzy, napadowe, okresowe lub ciągłe, jeśli ich przyczyna nie jest znana, lub jeśli ich leczenie jest nieskuteczne;
•    nawet niewielkie lub przedłużające się bóle szyi, karku, tułowia i kończyn, jeżeli ich poza neurologiczna przyczyna nie została określona w odpowiedni sposób przez innego lekarza lub jeśli wdrożone leczenie przeciwbólowe nie jest skuteczne;
•    drżenie rąk, jeśli nie występuje wyłącznie w czasie emocji czy po wypiciu kawy lub innych napojów pobudzających;
•    ruchy mimowolne w różnej formie (tiki, skurcze, nadmiar ruchów, wykręcania karku i innych części ciała, „zrywania” mięśni i inne);
•    spowolnienie ruchowe;
•    osłabienie mięśni lub ich wzmożona męczliwość (ustępująca po wypoczynku) mięśni, uczucie sztywności i wzrostu napięcia mięśni kończyn lub tułowia;
•    zawroty głowy lub brak poczucia stabilności postawy, a także widoczne dla innych zaburzenia równowagi (chwianie się przy staniu lub chodzeniu, zbaczanie) lub upośledzenie koordynacji ruchów;  
•    zaburzenia snu (trudności w zaśnięciu, wczesne lub wielokrotne wybudzanie się ze snu w nocy, brak adaptacji godzin snu przy zmianie strefy czasowej), jeśli nie występują wyłącznie w stanach stresu czy określonych okolicznościach i powodują wyraźne skrócenie czasu snu i uczucie niewyspania utrzymujące się długo w ciągu dnia;
•    trudności w zaśnięciu spowodowane różnymi doznaniami czuciowymi, które ustępują przy ruchach kończynami lub w czasie chodzenia;
•    nadmierna ruchliwość występująca okresowo w czasie snu w formie gwałtownych ruchów kończyn, zrywania się, krzyku, głośnego mówienia czy wędrowania w stanie ograniczonej świadomości;
•    uczucie drętwienia lub mrowienia, niezależnie od umiejscowienia i czasu trwania, jeśli nie ma wyraźnego czasowego związku z uciśnięciem określonej części ciała (w czasie siedzenia, oparcia łokcia, itp.);
•    zaburzenia pamięci, orientacji w znanym terenie, a także poprawności myślenia, zdolności planowania i wykonania zadań, z którymi dotychczas chory radził sobie dobrze, narastające w ciągu miesięcy lub lat;
•    powtarzające się napadowe lub okresowe zaburzenia węchu, wzroku, słuchu, smaku, czucia, równowagi, mowy i innych funkcji układu nerwowego.

Typowe przypadki częstych chorób układu nerwowego, takie jak migrena, inne samoistne bóle głowy, zawroty głowy, rwa kulszowa, drżenie samoistne czy neuropatia cukrzycowa mogą  być rozpoznawane i leczone przez lekarza rodzinnego (pierwszego kontaktu) lub innego specjalistę. Wiele innych, częstych chorób, takich jak choroba Alzheimera czy choroba Parkinsona, po ustaleniu rozpoznania i rozpoczęciu leczenia przez specjalistę może, a nawet powinno być leczonych przez lekarza rodzinnego według wskazówek udzielonych przez specjalistę. Z wielu powodów w Polsce dominuje jednak model leczenia specjalistycznego i lekarze rodzinni czy inni specjaliści rzadko podejmują się leczenia nawet częstych chorób układu nerwowego.